|
In 2006 werd Eindhoven ‘European Design Capital’. Of beter: Eindhoven riep zichzelf hiertoe uit. Dat zegt iets over Eindhoven. En het zegt iets over design.
Design wordt een staatkundig begrip, waarmee je plekken – steden, landen – op de kaart kunt zetten. Dat zie je onder meer aan de discussie over de meest succesvolle ‘nationale’ ontwerpen. Die begon met ‘The Great British Design Quest’, de zoektocht naar het meest geliefde Britse ontwerp, waarvoor onder meer het World Wide Web, de Londense dubbeldekker en de Sergeant Pepper’s Lonely Hearts Club Band hoes waren genomineerd.
In de finale bleven de Spitfire, de Concorde en de kaart van de Londense metro over. Elk van deze ontwerpen draagt een specifieke symboliek met zich mee. De Londense metro was het slachtoffer van een reeks bomaanslagen die de flow van mensen en goederen zoals we die in de liberale democratie vanzelfsprekend vinden, onderbrak. De Spitfire verdedigde het Verenigd Koninkrijk in de Tweede Wereldoorlog, als laatste redmiddel van de geallieerden in de Slag om Engeland. (Was de Spitfire er niet geweest, dan had niet Annelys de Vet, maar een nazaat van Joseph Goebbels de opdracht gegeven nieuwe beelden te ontwikkelen voor West-Germanië.) De Concorde, tenslotte, is het nostalgische symbool van Frans-Engelse samenwerking, van de jet set en de space age, van Dom Perignon en James Bond en Monaco, van Biarritz, San Marino en nucleaire afschrikking. Het was de Concorde die won.
The Great British Design Quest vond snel navolging in Nederland. Via de website van het NRC Handelsblad kon gestemd worden op het beste Nederlandse design. Genomineerd waren onder andere de Gouden Koets, het Belastingformulier, de ANWB-praatpaal, de 1 cent postzegel van Jan van Krimpen, de Voorzittershamer van de Tweede Kamer der Staten Generaal van Bruno Ninaber van Eyben en de Wielklem van Parkeerbeheer Amsterdam.
Design gaat een rol vervullen die was voorbehouden aan beeldende kunst, architectuur, literatuur: de rol van beheerder van de nationale identiteit in het collectieve geheugen. Zo kan een ontwerp dat daar volstrekt niet voor bedoeld was onverhoopt tot beste Nederlandse design worden verkozen, en een symbool tegen wil en dank worden. Stel dat een ligfiets, een knijpkat of een prullenbak de verkiezingen zou winnen? Wat zouden we daarmee moeten naast de Concorde? De Nederlandse winnaar werd overigens de Fokker F27 ‘Friendship’.
Dit brengt ons bij het gebruik van design als symbool, en bij het ontwerpen van symbolen en het ‘programmeren’ van betekenis daarin. En dat heeft alles te maken met de aanleiding voor het debat van vandaag. Nederland zou een tekort hebben aan symbolen voor positieve maatschappelijke waarden. Het project ‘Nieuwe Symbolen voor Nederland’ ontstond vanuit deze aanname.
Symboliek by design
Hoe noodzakelijk en relevant ik dat project ook vind, toch heb ik het gevoel dat er iets aan ontbreekt. Het trio ‘11 september – Fortuyn – Van Gogh’ heeft dan wel geleid tot een verhoogde staat van paraatheid voor het symbolische, maar er is weinig aandacht besteed aan hoe een succesvol symbool ontstaat en hoe je het in de maatschappij kunt plaatsen.
Ik heb begrip voor de componist Karlheinz Stockhausen, die de aanslagen van 11 september 2001 een ‘kunstwerk’ noemde. Kunstcritica Anna Tilroe (die in de NRC een oproep had gedaan om kunst te maken met maatschappelijke symboolwaarde, kunst “die ons bindt”) is het hiermee oneens. Een kunstwerk moet volgens haar voortvloeien uit een gedachtegoed, een oeuvre, een zienswijze, een artistiek streven. Ik zou Stockhausen willen tegenwerpen dat een kunstwerk nooit een daad van fysiek geweld kan zijn, omdat de kunst het geweld – dat zich immers in letterlijke zin als vijand van de kunst kan openbaren – moet sublimeren en niet moet uitvoeren.
Stockhausen stond niet alleen. Op 20 september 2001 moest de Engelse beeldend kunstenaar Damien Hirst zijn excuses aanbieden omdat hij de kapers van de WTC-vliegtuigen had gecomplimenteerd voor het tot stand brengen van een “visueel overweldigend” kunstwerk. “As a human being and artist living in the civilised world, I value human life above all else and abhor all acts of terrorism and murder”, zei Hirst later, “I apologise unreservedly for any upset I have caused, particularly to the families of the victims of the events on that terrible day.”
Stockhausen is een componist; hij orkestreert niet alleen klank, maar ook tijd. Het bijna op hetzelfde moment twee lijnvliegtuigen laten inslaan in de twee meest geziene torens ter wereld, is zoiets als het bespelen van de harp van de eeuwigheid; het is een gooi naar het onmogelijke.
|
|
|
Daar zijn engelengeduld en leeuwenmoed voor nodig, en er komt zeker verbeelding bij kijken. De architect van de Twin Towers, de Japanner Minuro Yamasaki, was gevraagd om het handelscentrum te ontwerpen als symbool voor de wereldvrede. Dat uitgerekend de Twin Towers op 11 september 2001 werden vernietigd, getuigt ook van een visueel ingestelde geest. Immers: in het getal 11 leven de twee naast elkaar staande torens voort.
11 september is geen kunstwerk, maar een ontwerp. Een ontwerp dat ons met de neus op de feiten drukt: symbolen hebben niks met ratio te maken, maar ze moeten goed in elkaar zitten willen ze hun doel treffen.
Onstuurbare betekenis
Hoe dit te bereiken? De kunstenaars en denkers die aan ‘Nieuwe Symbolen voor Nederland’ deelnemen vinden dat de waarden die deze nieuwe symbolen moeten gaan uitdragen in harmonie moeten zijn met de Verlichting. Het is immers de Verlichting die, via het burgerschap, die waarden kan helpen omzetten in rechten en plichten van het individu. Zoals het heraldische stadswapen van de gemiddelde Nederlandse gemeente allang is vervangen door een transparant en anti-autoritair logo van Total Identity. Een voorbeeld daarvan is het logo van de Gemeente Zwolle, dat met een uitgestoken hand quasi-informeel uitnodigt tot het doorbreken van anonimiteit: ‘Hallo’. Anna Tilroe en de haren verzetten zich tegen de gladde, al te aangename, oppervlakkige beeldtaal van het kapitalisme, beeldtaal die “van ons afglijdt”. Tilroe schrijft: “We snakken naar symbolen die authentiek, betekenisvol en bezielend zijn. Een oorlog van symbolen valt alleen daarmee te winnen.”
Maar kun je symbolen wel programmeren met een eenduidige betekenis? En kun je mensen laten geloven in alleen die ene betekenis die jij wilt? Ik denk van niet.
Een succesvol symbool is een stuurloos projectiel. Niet alleen de Twin Towers, maar ook het Rode Kruis en de Swastika zijn tekens die hun betekenis tegen wil en dank hebben gekregen. De symboolwaarde van deze tekens wordt niet bepaald door de lineaire relatie tussen bedoeling en effect, maar door hun vermogen positieve en negatieve betekenissen toegekend te krijgen. Symbolen zijn geen pictogrammen voor de toiletten. Een succesvol symbool kent, ondanks zijn duidelijke vorm, tweeslachtigheid of ambiguïteit. De jury van Idols zou die onbenoembare, onbestuurbare waarde de ‘X-factor’ noemen.
Zo komen we bij het onkenbare symbool X, dat zijn eigen tegendeel betekent. Het dollarteken is zo’n symbool X – het is het bekendste symbool van het Westerse kapitalisme. Volgens Dieter Lesage, een Belgische filosoof die zich bezighoudt met verzet, heeft het dollarteken echter een islamitische oorsprong. De twee rechtopstaande strepen zijn niet de Twin Towers maar de Zuilen van Hercules – het einde van de wereld in de Griekse mythologie – en de kronkelende lijn daardoorheen symboliseert de omzwervingen van de Arabische generaal Tarik in de achtste eeuw na Christus. Lesage vond deze informatie op de website van de Centrale Bank van Brazilië.
Zien wij een witte auto met een rood kruis en sirenes, dan moet dat wel een ambulance zijn die iemand naar het ziekenhuis brengt. Toen de Zwitser Henri Dunant het Rode Kruis oprichtte gebruikte hij een omgedraaide Zwitserse vlag als embleem. De religieuze symboliek van het kruis is nu de aanleiding om het wereldberoemde embleem in sommige conflictgebieden te vervangen door een ruitvorm, een soort wybertje. In islamitische landen wordt om dezelfde organisatie en humanitaire waarde aan te geven in plaats van een rood kruis al sinds lange tijd een rode halve maan gebruikt. Ook de halve maan zal op den duur wijken voor de rode ruit, die als werkelijk ‘neutraal’ symbool moet gaan opereren.
Het zou mij niet verbazen als die rode ruit een politieke betekenis gaat krijgen die de humanitaire betekenis overschaduwt. De zoektocht naar een teken dat niets betekent – die voorlopig eindigt met de vondst van een geometrische vorm waar nog geen politieke beweging zich mee identificeert – is gedoemd te mislukken. Succesvolle tekens doen een appèl op de irrationele behoefte er meer of andere dingen in te zien dan de bedoeling was. Waarden en betekenissen worden door een teken niet uitgedragen, maar eraan toegekend. Je kunt de beeldende kunst of ontwerpers niet vragen om nieuwe tekens te maken die zich aan de regels houden, zoals je de kernenergie niet kunt vragen zich niet te lenen voor atoombewapening. De energie van het symbool X is per definitie gevaarlijk, en misschien onhandelbaar. Met die energie leren omgaan is de taak van burgers en politiek.
|