Het idee voor ‘Tussen de regels’ was al in potentie aanwezig voordat De Vet de opdracht kreeg om een kunstwerk te maken voor het Openbaar Ministerie in Lelystad. Tijdens het project Nieuwe Symbolen voor Nederland (de Vleeshal, Middelburg 2005) raakte zij geïntrigeerd door de steeds verdergaande invloed van de media op de collectieve moraal van onze samenleving. Berichten uit kranten en journaals en de destijds actuele verkiezingstrijd leidden in de jaren daarna tot nieuwe inzichten, die zich geleidelijk vertaalden in ritmische teksten als ‘De irrationaliteit van de actualiteit’ en ‘De conditie van vrijheid’. De teksten die uiteindelijk voor het kunstwerk zijn geselecteerd kunnen worden beschouwd als een pleidooi voor het onafhankelijk denken: “De macht van de krantenkoppen wordt steeds sterker. Door de voortdurende herhaling van dezelfde boodschap kunnen nieuwsfeiten een vast gegeven worden in je hoofd, los van een breder perspectief of context. Het gevaar bestaat dat we ons daardoor laten meeslepen en onze overtuigingen laten bepalen door populistische kreten en onderbuikgevoelens. Teksten als ‘De irrationaliteit van de actualiteit’ en ‘De onderbuik van de democratie’ dwingen je na te denken over dat soort processen.”

Ondanks deze serieuze ondertoon is ‘Tussen de regels’ niet dwingend of moraliserend. De kunstenares laat op speelse wijze zien dat het mogelijk is om anders naar aangenomen vanzelfsprekendheden te kijken, zonder dat zij haar eigen visie daarbij opdringt. Ze heeft om die reden bewust gekozen voor een kleurrijke en toegankelijke vormgeving: “doordat de kleuren steeds veranderen wordt het geheel als het ware een ademend lichaam, de teksten komen tot leven”.

Maatschappelijke processen
Op een plek waar juridische taal gemeengoed is hebben de poëtische en soms provocerende teksten in de wachtkamer een vervreemdend effect. Toch is het Openbaar Ministerie volgens De Vet bij uitstek een plek om te reflecteren op maatschappelijke processen, want ook zij ontkomt als onafhankelijk instituut nauwelijks aan de macht van de media en de waan van de dag. “De media spelen een steeds belangrijker rol bij het bepalen van de maatschappelijke relevantie van delicten,” aldus De Vet. “Daarmee dringen zij steeds verder het rechtssysteem binnen en kunnen zo een rol gaan spelen bij het bepalen van de grenzen tussen goed en kwaad. Die grenzen zijn natuurlijk door de eeuwen heen afhankelijk van tijdsgeest en cultuur geweest, maar als die tijdsgeest wordt bepaald door vluchtige meningen en sentiment is het van belang om afstand te nemen en objectief te blijven oordelen. Vandaar de tekst ‘De vluchtigheid van de massa’: een meerderheid komt soms over als een onwrikbaar geheel, maar kan in werkelijkheid zo omwaaien. Het is goed om daarbij stil te staan.”

Hoewel De Vet alle vrijheid kreeg bij het ontwerpen van ‘Tussen de regels’, behield de kunstcommissie het vetorecht over de uiteindelijke teksten. ‘De suggestie van macht’ en ‘De illusie van waarheid’ hebben wel tot enige discussie geleid, omdat zij raken aan de kerntaken van het OM en haar gezag mogelijk zouden kunnen ondermijnen. Toch is slechts één tekst aangepast omdat deze voor het publiek misschien als kwetsend zou kunnen worden ervaren; ‘Het autisme van de meerderheid’ is uiteindelijk veranderd in ‘Het narcisme van de meerderheid’. De Vet vindt het een verbetering: “Men is geneigd om de mening van de meerderheid te volgen. De macht die zij hierdoor krijgt kan gevaarlijk zijn en leiden tot verblinding. Hoewel het een nuanceverschil lijkt is narcisme achteraf gezien een sterkere term dan autisme, omdat het bij narcisme om zelfgenoegzaamheid lijkt te gaan en bij autisme om een stoornis. Als burger heb je altijd de keuze om je van de meerderheid te distantiëren.”

Waarheid als meervoud
De Vet richt zich met ‘Tussen de regels’ tot de huidige samenleving en in het bijzonder tot de cliënten en juristen die gebruik maken van de wachtkamer. Ze hoopt dat het werk hen zal motiveren om vanuit een nieuw perspectief naar bepaalde daden of gebeurtenissen te kijken. “De teksten laten bewust veel ruimte voor interpretatie en kunnen dus op verschillende manieren gelezen worden.

“Ik vind ‘Het geloof in twijfel’ zelf één van de sterkste teksten. De tendens is overal een mening over te (moeten) vormen, deze tekst ontkracht dat idee en onderstreept dat twijfel een positief begrip is omdat het ruimte biedt aan andere zienswijzen. Dat geldt ook voor ‘De illusie van de waarheid’. Het is misschien vreemd of provocerend om zo’n tekst te lezen op een plek waar men geacht wordt de enige waarheid boven tafel te krijgen, maar zelfs binnen de rechtspraak zullen er altijd meerdere waarheden naast elkaar bestaan. Wat mij betreft is waarheid altijd meervoudig.” Voor de mensen die minder behoefte hebben aan dergelijke diepgaande reflecties heeft het werk overigens ook nog een praktische functie: de lichtnissen van ‘De echo van de stilte’, ‘Het alledaagse van de afwijking’ en ‘De onderbuik van de democratie’ vormen nauwelijks zichtbaar de toegangsdeur naar het toilet.

De verantwoordelijkheid van de keuze
Annelys de Vet staat bekend om haar maatschappelijk engagement en scherpe visuele analyses van culturele en politieke processen. Zij laat zich daarbij ondermeer inspireren door (maatschappij)kritische kunstenaars als Jenny Holtzer, Barbara Kruger en Lawrence Weiner, die allen werken met tekst en taal. Naar eigen zeggen is ze zich door haar onderzoek naar de invloed van de media meer bewust geworden van haar eigen werkwijze: “Mijn werk is een methode geworden om grip te krijgen op de dingen die ons, vaak onbewust, beïnvloeden. Met mijn werk wil ik bijdragen aan het inzicht in de krachtenvelden van de media. Als je je daar meer bewust van bent kun je er onafhankelijker van bewegen.”

In haar werk maakt ze steeds radicalere keuzes, waarbij ze zich niet alleen tot het culturele maar vooral het publieke domein richt: “Ik ben me er steeds meer van bewust geworden hoe belangrijk het publieke discours is voor de kwaliteit van een democratie. Het ‘algemeen geldende’ moet altijd ter discussie staan en de stem van minderheden bewust de ruimte krijgen. Tegenspraak, dialoog en alternatieve beeldvorming zijn daarbij onmisbare ingrediënten. Ik ben een groot voorstander van vrije democratie maar zie ook steeds duidelijker waar haar zwakheden liggen: populisme ligt altijd op de loer. Door deze notie wordt mijn werk steeds politieker en daarmee uitdagender.” Toch is ze naar eigen zeggen geen activist of wereldverbeteraar: “Ik wil wel dingen in beweging zetten, maar ik stel bij voorkeur vragen in plaats van antwoorden te geven. Persoonlijke stellingname, alternatieve beeldvorming en inzicht in de processen waardoor je wordt beïnvloed staan centraal. Ik leg geen bepaalde keuze op maar wil laten zien dat er altijd een keuze is. Het is ieders eigen verantwoordelijkheid om daar goed mee om te gaan. Het is vooral belangrijk dat we dat belangrijk vinden.”

Rozanne Kraak is freelance cultureel journalist en redacteur